Την ώρα που ο πόλεμος στο Ιράν συνεχίζεται χωρίς σαφή ορίζοντα αποκλιμάκωσης, η ανησυχία για τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου μεγαλώνει και επανέρχεται στο επίκεντρο των αγορών. Οι φόβοι δεν περιορίζονται μόνο στη βραχυπρόθεσμη άνοδο της τιμής του αργού, αλλά επεκτείνονται στο πιο κρίσιμο και πρακτικό ερώτημα: πόσο «μαξιλάρι» διαθέτει πραγματικά η αγορά για να αντέξει ένα παρατεταμένο διάστημα αναταραχής; Όσο τα αποθέματα στερεύουν και οι διαδρομές μεταφοράς απειλούνται ή διακόπτονται, τόσο μειώνεται το περιθώριο άμεσης αντίδρασης κυβερνήσεων και εταιρειών.
Σύμφωνα με ανάλυση του Reuters, το κεντρικό δίλημμα για την αγορά είναι αν τα αποθέματα που έχουν απομείνει επαρκούν ώστε να καλύψουν ακόμη ένα εξάμηνο έντονης αστάθειας. Με απλά λόγια, μπορεί το σύστημα να συνεχίσει να λειτουργεί για άλλους έξι μήνες με έλλειμμα προσφοράς, γεωπολιτικό ρίσκο και πίεση στις εφοδιαστικές αλυσίδες; Η απάντηση δεν είναι καθόλου αυτονόητη, ειδικά όταν τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου δεν είναι ένα ενιαίο, διαθέσιμο «ρεζερβουάρ», αλλά ένα μωσαϊκό κρατικών και εμπορικών ποσοτήτων με περιορισμούς στη χρήση και στην ταχύτητα απελευθέρωσης.
Η εικόνα γίνεται πιο ανησυχητική αν λάβει κανείς υπόψη του την εκτίμηση του επικεφαλής της Saudi Aramco: από την έναρξη του πολέμου, η αγορά έχει χάσει περίπου 2,6 δισ. βαρέλια πετρελαίου. Πρόκειται για ποσότητα που ισοδυναμεί με περίπου 25 ημέρες της παγκόσμιας κατανάλωσης, αν χρησιμοποιηθεί ως σημείο αναφοράς η προπολεμική ζήτηση των 103 εκατ. βαρελιών ημερησίως. Ακόμη κι αν η ζήτηση έχει υποχωρήσει σε ορισμένες οικονομίες —με την Κίνα να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα— το κενό μεταξύ προσφοράς και ζήτησης παραμένει σημαντικό.
Οι αναλυτές εκτιμούν ότι το σημερινό έλλειμμα στην ημερήσια προσφορά κινείται γύρω στα 5 εκατ. βαρέλια. Και σαν να μην έφτανε αυτό, η διακοπή λειτουργίας του αγωγού CPC στο Καζακστάν τον Ιούλιο, έπειτα από ουκρανικές επιθέσεις με drones, μπορεί να διεύρυνε περαιτέρω το κενό, επιβαρύνοντας μια αγορά που ήδη λειτουργεί με αυξημένη ένταση. Σ’ αυτές τις συνθήκες, τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου μετατρέπονται από «στατιστικό μέγεθος» σε παράγοντα επιβίωσης της ομαλότητας: κάθε εκατομμύριο βαρέλια που δεν μπορούν να βγουν γρήγορα στην αγορά, μεταφράζεται σε πρόσθετη πίεση στις τιμές και στο κόστος ενέργειας.
Παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου: γιατί δεν είναι όλα άμεσα αξιοποιήσιμα
Η συνολική ποσότητα πετρελαίου που βρίσκεται αποθηκευμένη διεθνώς μπορεί να φαίνεται μεγάλη, όμως δεν είναι όλη διαθέσιμη για άμεση χρήση. Εδώ βρίσκεται και η πιο κρίσιμη λεπτομέρεια που συχνά χάνεται στη δημόσια συζήτηση: άλλο τα αποθέματα «στα χαρτιά» και άλλο τα αποθέματα που μπορούν να διοχετευθούν άμεσα στην κατανάλωση, σε ρυθμούς που να επηρεάζουν ουσιαστικά την αγορά.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) ανακοίνωσε τον Μάρτιο την απελευθέρωση 400 εκατ. βαρελιών από τα αποθέματα έκτακτης ανάγκης. Συνολικά, τα αποθέματα που συνδέονται με τις χώρες του IEA —κρατικά και εμπορικά— υπολογίζονται σε περίπου 1,5 δισ. βαρέλια. Αν κανείς τα διαιρέσει με το τρέχον έλλειμμα των 5 εκατ. βαρελιών την ημέρα, προκύπτει θεωρητικά μια κάλυψη περίπου 300 ημερών.
Όμως αυτή η «θεωρητική» αντοχή είναι παραπλανητική. Ο IEA δεν μπορεί να διατάξει την απελευθέρωση εμπορικών αποθεμάτων, τα οποία οι διυλιστικές επιχειρήσεις κρατούν για λειτουργικούς λόγους (π.χ. για να μην διαταραχθεί η παραγωγή καυσίμων, να τηρούνται τεχνικές προδιαγραφές και να αποφεύγονται ελλείψεις στην εσωτερική αγορά). Έτσι, τα κρατικά αποθέματα που μπορούν πραγματικά να αξιοποιηθούν εκτιμώνται περίπου στα 900 εκατ. βαρέλια. Με βάση το σημερινό έλλειμμα, αυτό μεταφράζεται σε περίπου 180 ημέρες κάλυψης — και αυτό πριν ληφθούν υπόψη περιορισμοί υποδομών, ρυθμοί άντλησης, μεταφοράς και διύλισης.
Οι ΗΠΑ σε πιεστική θέση
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η εικόνα στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου το Στρατηγικό Απόθεμα Πετρελαίου (Strategic Petroleum Reserve – SPR) έχει υποχωρήσει στο χαμηλότερο επίπεδο από τον Ιανουάριο του 1983. Σε περιόδους έντονης αναταραχής, το SPR λειτουργεί ως κρίσιμο «μαξιλάρι» για την αποφυγή σοκ στην αγορά και για τη σταθεροποίηση της εσωτερικής ενεργειακής επάρκειας.
Ωστόσο, δεν είναι μόνο το ύψος των αποθεμάτων που προβληματίζει. Το Government Accountability Office (GAO), ο ανεξάρτητος ελεγκτικός φορέας του αμερικανικού Κογκρέσου, προειδοποίησε τον Μάιο ότι περίπου το ένα τέταρτο των αποθεμάτων δεν είναι πλέον διαθέσιμο λόγω κατάστασης εγκαταστάσεων και περιορισμών λειτουργίας. Αυτό σημαίνει ότι το πραγματικό, προσβάσιμο απόθεμα ασφαλείας μπορεί να είναι σημαντικά μικρότερο από όσο δείχνουν οι συνολικοί αριθμοί. Η Rapidan Energy εκτιμά ότι, αν απομένουν περίπου 200 εκατ. βαρέλια προσβάσιμων αποθεμάτων, αυτά επαρκούν για μόλις 40 ημέρες κάλυψης του σημερινού ελλείμματος προσφοράς. Σε ένα σενάριο παρατεταμένης κρίσης, η χρονική αυτή διάρκεια είναι ιδιαίτερα περιοριστική.
Ο ρόλος της Κίνας και το «σιωπηλό» απόθεμα
Στον αντίποδα, η Κίνα φαίνεται να διαθέτει πολύ μεγαλύτερο περιθώριο ασφάλειας, αν και το Πεκίνο δεν δημοσιοποιεί επίσημα στοιχεία. Η Energy Aspects εκτιμά ότι τον Ιούλιο η Κίνα διέθετε περίπου 1,7 δισ. βαρέλια αργού, με άλλες εκτιμήσεις της αγοράς να κινούνται σε εύρος από 1 έως 1,7 δισ. βαρέλια. Αν ισχύει το υψηλό σενάριο, τότε η Κίνα θα μπορούσε θεωρητικά να καλύψει τις προπολεμικές εισαγωγές της μέσω των Στενών του Ορμούζ —περίπου 5,5 εκατ. βαρέλια την ημέρα— για σχεδόν έναν χρόνο.
Αυτή η διαφορά στρατηγικής (και διαφάνειας) επηρεάζει την ψυχολογία της αγοράς: τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου μπορεί να υπάρχουν, αλλά δεν είναι βέβαιο ποιος μπορεί να τα χρησιμοποιήσει, πότε, και με ποιο κόστος.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι συνολικοί αριθμοί δεν αρκούν για να περιγράψουν το πραγματικό επίπεδο ασφάλειας. Εκεί που κρίνεται το παιχνίδι είναι στη διαθεσιμότητα: πόσο από το απόθεμα μπορεί να φτάσει γρήγορα στην αγορά, πόσο ομαλά μπορεί να διυλιστεί και να μετατραπεί σε καύσιμα, και πόσο εύκολα μπορεί να αναπληρωθεί. Όσο ο πόλεμος στο Ιράν παρατείνεται και οι διαταραχές συνεχίζονται, η σταδιακή εξάντληση των διαθέσιμων ποσοτήτων μειώνει το περιθώριο αντίδρασης και αυξάνει τον κίνδυνο νέας ανόδου στις τιμές. Με άλλα λόγια, όσο τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου σφίγγουν, τόσο πιο ακριβή και ευάλωτη γίνεται η ενέργεια για την παγκόσμια οικονομία.
