Agbogblishe, ένας από τους μεγαλύτερους χώρους απόρριψης ηλεκτρονικών αποβλήτων στον κόσμο
Το Agbogbloshie είναι μια περιοχή που βρίσκεται περιφερειακά της πρωτεύουσας της Γκάνας, Άκρα. Καθόλου τυχαία, τα τελευταία είκοσι χρόνια, οι κάτοικοί του το προσφωνούν: Sodom. Η καθημερινότητά τους; Μια σεκάνς μοντέρνας αποκάλυψης.
Το Sodom, ίσως, είναι η μεγαλύτερη χωματερή ηλεκτρονικών αποβλήτων στον κόσμο. Το σημείο όπου καταλήγουν εκατομμύρια νεκρά τηλέφωνα, λάπτοπ, τάμπλετ, οθόνες, μονάδες σταθερών υπολογιστών. Κάθε χρόνο, εκτιμάται ότι 200.000 έως 250.000 τόνοι άχρηστων συσκευών φτάνουν ως εκεί. Οι χώρες προέλευσής τους είναι η Ευρώπη, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα.
Σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν κάθε χρόνο, ο κόσμος πετάει 62 εκατομμύρια τόνους ηλεκτρονικών αποβλήτων (e-waste) σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη. Η ανακύκλωση ηλεκτρονικών αποβλήτων ανακτά σημαντικά ορυκτά για τον παγκόσμιο εφοδιασμό, όπως χαλκό, αλουμίνιο και μπαταρίες λιθίου. Ωστόσο, λιγότερο από το ένα τέταρτο αυτών των ηλεκτρονικών αποβλήτων συλλέγεται και ανακυκλώνεται επίσημα ή υπό ρυθμιζόμενες συνθήκες. Η πλειονότητα των ηλεκτρονικών αποβλήτων ανακυκλώνεται ανεπίσημα, χωρίς προστασία, ρύθμιση ή καταχώριση στο κράτος και περίπου το 15% των ηλεκτρονικών αποβλήτων παγκοσμίως αποστέλλεται στην Γκάνα.
Η αποστολή όλων αυτών των φορτίων στη Γκάνα έχει εύηχη αιτιολόγηση. Το περιεχόμενό τους χαρακτηρίζεται ως: “Προϊόντα προς επαναχρησιμοποίηση”. Η μεταφορά τεχνολογικού εξοπλισμού από άλλες ηπείρους προς την Αφρική προσφέρεται ως άλλοθι εκσυγχρονισμού της. Η «καλλίγραμμη» δικαιολογία της «δεύτερης ζωής» για συσκευές που δεν χρειάζονται πλέον οι ανεπτυγμένες οικονομίες ανοίγει τον δρόμο προς το Sodom. Διεθνείς οργανισμοί εκτιμούν ότι σε ποσοστό άνω του 50% αυτές οι συσκευές είναι ουσιαστικά άχρηστες. Το Sodom είναι ένα νεκροταφείο τεχνολογίας. Και όλα τα παραπάνω θα ήταν απλώς στατιστική, αν αυτή η περιοχή δεν περιγραφόταν ως τοξική βόμβα με μακράς διάρκειας εκρηκτικό μηχανισμό.
Οι τοξικές επιπτώσεις
Στο Sodom, η μυρωδιά του καμένου πλαστικού καλύπτει κάθε άλλη οσμή. Στο Sodom, το έδαφος είναι εμποτισμένο με βαρέα μέταλλα και το νερό της λιμνοθάλασσας έχει πάψει προ πολλού να είναι νερό.
Ο αριθμός των κατοίκων αυτής της ιδιότυπης χωματερής δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί. Οι εκτιμήσεις ποικίλλουν: από 6.000 έως 20.000 ή και περισσότεροι άνθρωποι ζουν και εργάζονται εκεί. Πολλοί είναι νέοι. Πολλά είναι παιδιά. Η μοναδική ευκαιρία για δουλειά σε αυτόν τον τεχνολογικό σκουπιδότοπο είναι να «τελειώνουν» αυτό που ξεκίνησε αλλού.
Μοναδική μέθοδος επιβίωσης του πληθυσμού στο Sodom είναι η καταστροφή παρωχημένης ή νεκρής τεχνολογίας. Με πέτρες, σφυριά ή γυμνά χέρια, σπάζουν οθόνες, ανοίγουν υπολογιστές, διαλύουν κινητά τηλέφωνα. Αναζητούν μέταλλα που αργότερα θα πουλήσουν: αλουμίνιο, σίδηρο, ίχνη χρυσού. Τα καλώδια καίγονται σε ανοιχτές φωτιές για να μείνει ο χαλκός καθαρός. Στο Sodom υπάρχει ένα αυτοσχέδιο καμίνι που εδώ και είκοσι χρόνια δεν έσβησε ποτέ. Ο καπνός του είναι παχύς, μαύρος, τοξικός. Για έναν άνθρωπο που ζει στο Sodom, ένα κιλό χαλκού μπορεί να είναι αρκετό για να αγοράσει το φαγητό της ημέρας. Και ένα πολυτιμότερο «εύρημα» μπορεί να σημαίνει μερικές ημέρες ησυχίας και ασφάλειας. Είναι φανερό. Εκεί δεν υπάρχουν πολλές εναλλακτικές για επιβίωση.
Στο Sodom ζει μια άβολη αλήθεια της τεχνολογικής μας εποχής. Η διαδρομή ενός smartphone δεν σταματά όταν το αντικαθιστούμε. Συνεχίζει μέσα από μια παγκόσμια αλυσίδα αποβλήτων. Από το σαλόνι ενός ευρωπαϊκού σπιτιού, σε ένα κοντέινερ. Από εκεί, σε ένα λιμάνι της Δυτικής Αφρικής με τελικό προορισμό μια φωτιά σε μια πάμφτωχη περιοχή της Γκάνας. Αυτός ίσως είναι ο αόρατος χάρτης της παγκοσμιοποίησης. Όχι των κεφαλαίων και των επενδύσεων, όχι των σχεδιαστών τεχνολογίας αλλά των απορριμμάτων.
Το Agbogbloshie δεν ξεκίνησε ως αποτεφρωτήριο τεχνολογίας
Πριν αποκτήσει το προσωνύμιο Sodom, ήταν ένας άτυπος και πρόχειρος οικισμός ανθρώπων που μετανάστευσαν από τον βορρά της Γκάνας προς την Άκρα αναζητώντας εργασία. Δημιούργησαν μια κοινότητα χωρίς υποδομές, χωρίς πολεοδομικό σχεδιασμό, χωρίς κρατική μέριμνα, αλλά με έντονη οικονομική δραστηριότητα. Όταν άρχισαν να φτάνουν τα ηλεκτρονικά απόβλητα, η κοινότητα προσαρμόστηκε. Και τελικά, ολόκληρη η περιοχή μετατράπηκε σε κόμβο επεξεργασίας e-waste.
Τα πολύτιμα μέταλλα των συσκευών πωλούνται σε τοπικούς εμπόρους και στη συνέχεια επανεισάγονται σε βιομηχανικές αλυσίδες. Ακόμη και μικρές ποσότητες πολύτιμων μετάλλων έχουν αξία. Σε αυτό το περιβάλλον, τίποτα δεν θεωρείται πραγματικά άχρηστο.
Αναπνευστικά προβλήματα, δερματικές παθήσεις, νευρολογικές επιπτώσεις
Η ζωή στο Sodom δεν είναι καθόλου απλή. Οι κάτοικοι είναι εκτεθειμένοι σε ένα περιβάλλον που ουσιαστικά κανείς δεν θα ήθελε να πλησιάσει. Κι όμως, για χιλιάδες από αυτούς, η δραστηριότητα συλλογής μικροποσοτήτων μετάλλων είναι η μόνη διαθέσιμη επιλογή εργασίας. Το εισόδημα μπορεί να είναι μικρό, αλλά είναι άμεσο. Και σε ένα περιβάλλον περιορισμένων ευκαιριών, αυτό αρκεί για να διατηρεί τον κύκλο σε λειτουργία.
Στο Agbogbloshie ανακαλύπτουμε ότι η ρομαντικότητα που εκπέμπει η λέξη «ανακύκλωση» εμφανίζεται με όρους διαφορετικούς απ’ εκείνους που υποθέτουμε ή θέλουμε να φανταζόμαστε. Η «αόρατη» γεωγραφία των σκουπιδιών της τεχνολογίας δεν εμφανίζεται σε χάρτες ανάπτυξης ή καινοτομίας. Δεν συνοδεύει τις ανακοινώσεις νέων προϊόντων. Δεν περιλαμβάνεται στις ιστορίες επιτυχίας. Στο Sodom τίποτα δεν εξελίσσεται. Όμως ό,τι συμβαίνει στο Sodom μένει μόνο στο Sodom;
