Τις νύχτες του καλοκαιριού, στα μπαλκόνια των σπιτιών, τα κάμπινγκ και σε άλλους υπαίθριους χώρους, μαίνεται μια μάχη που ο άνθρωπος μοιάζει καταδικασμένος να χάνει ξανά και ξανά. Από τη μια μεριά είμαστε εμείς, οπλισμένοι με εντομοαπωθητικά, σίτες και ειδικά κεριά σιτρονέλας. Από την άλλη, ένα μικροσκοπικό φτερωτό έντομο που, παρά τις αντιξοότητες, καταφέρνει σχεδόν πάντα να βρίσκει τον στόχο του.
Τα κουνούπια είναι από τους πιο συνηθισμένους και συνάμα ανεπιθύμητους «επισκέπτες» του καλοκαιριού. Όσο κι αν προσπαθούμε να τα κρατήσουμε μακριά μας, εκείνα βρίσκουν πάντα τρόπους να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Πίσω όμως από το γνώριμο βουητό που αναστατώνει την ησυχία μας και μας κάνει να ξεσπάμε σε αυτοσχέδια «χορευτικά» πανικού, κρύβεται ένας κόσμος γεμάτος εκπλήξεις.
Γιατί πίνουν αίμα μόνο τα θηλυκά κουνούπια; Ποιους προτιμούν να τσιμπούν και πώς βρίσκουν τον στόχο τους στο σκοτάδι; Η επιστήμη έχει ρίξει φως σε αρκετές πτυχές της συμπεριφοράς των κουνουπιών, τα οποία βρίσκονται στον πλανήτη εδώ και δεκάδες εκατομμύρια χρόνια, και κάποιες από αυτές έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ακολουθούν πέντε παράξενα facts που μπορεί να μην γνωρίζατε για τους φτερωτούς «δυνάστες» της καλοκαιρινής μας ηρεμίας.
1. Μόνο τα θηλυκά κουνούπια πίνουν αίμα
Αν και συχνά κατηγορούμε το σύνολο των κουνουπιών για τα ενοχλητικά τσιμπήματα, στην πραγματικότητα μόνο τα θηλυκά αποζητούν το αίμα μας. Ο λόγος δεν είναι ότι το χρειάζονται για να επιβιώσουν, αφού τόσο τα αρσενικά όσο και τα θηλυκά κουνούπια καταναλώνουν νέκταρ και άλλους χυμούς φυτών για τις δικές τους ενεργειακές ανάγκες.
Το αίμα είναι πολύτιμο για τα θηλυκά επειδή τους παρέχει τις πρωτεΐνες και τα θρεπτικά συστατικά που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη των αβγών τους μετά τη γονιμοποίηση. Τα αρσενικά κουνούπια δεν εμφανίζουν αυτήν την ανάγκη, αλλά ούτε και διαθέτουν τα κατάλληλα στοματικά μόρια για να τρυπήσουν το δέρμα και να τραφούν με αίμα. Με άλλα λόγια, κάθε τσίμπημα που δεχόμαστε προέρχεται από ένα θηλυκό κουνούπι που αναζητά τους πόρους που χρειάζεται για να αναπαραχθεί.
2. Έχουν προτιμήσεις ως προς το ποιον θα τσιμπήσουν
Σε κάθε παρέα υπάρχει σχεδόν πάντα ένα άτομο που καταλήγει με τα περισσότερα τσιμπήματα σε μια νυχτερινή έξοδο, ενώ οι άλλοι μένουν σχεδόν ανεπηρέαστοι. Εάν πιστεύετε ότι αυτό το άτομο είστε εσείς, ίσως δεν φταίει η φαντασία σας. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα κουνούπια επιλέγουν τα θύματά τους με βάση έναν συνδυασμό παραγόντων, όπως το διοξείδιο του άνθρακα που εκπνέουμε, τη θερμοκρασία του σώματός μας και τις χημικές ουσίες που εκκρίνει φυσικά το δέρμα μας. Για τον λόγο αυτό, ορισμένοι άνθρωποι – όπως π.χ. οι έγκυες γυναίκες ή όσοι έχουν ασκηθεί έντονα τις προηγούμενες ώρες – μπορεί να μοιάζουν πιο ελκυστικοί σε αυτά τα έντομα και να καταλήγουν με περισσότερα τσιμπήματα.
3. Η φαγούρα δεν προκαλείται από το τσίμπημα
Η «επίθεση» του κουνουπιού διαρκεί μόλις μια στιγμή, όμως η φαγούρα που την ακολουθεί μπορεί να μας ταλαιπωρεί για ώρες. Το παράδοξο είναι πως δεν προκαλείται από το ίδιο το τσίμπημα, αλλά από τον τρόπο που το διαχειρίζεται ο οργανισμός μας. Καθώς τραβάει αίμα με την προβοσκίδα του, το θηλυκό κουνούπι εγχύει μέσα στο δέρμα μια μικρή ποσότητα σάλιου, που περιέχει ουσίες οι οποίες εμποδίζουν την πήξη του. Το ανοσοποιητικό μας σύστημα αναγνωρίζει αυτές τις ουσίες ως ξένες και απελευθερώνει ισταμίνη, προκαλώντας την ερυθρότητα, το πρήξιμο και τη χαρακτηριστική φαγούρα. Η ένταση της αντίδρασης, ωστόσο, διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, για αυτό κάποιοι τη «γλιτώνουν» με ένα μικροσκοπικό σημαδάκι, ενώ άλλοι εμφανίζουν έντονο οίδημα και ερεθισμό.
4. Υπάρχει λόγος που «βουίζουν» μέσα στ’ αφτιά μας
Το χαρακτηριστικό βουητό των κουνουπιών δεν είναι παρά ο ήχος που παράγουν τα φτερά τους, τα οποία χτυπούν εκατοντάδες φορές το δευτερόλεπτο. Ο λόγος όμως που συχνά έχουμε την αίσθηση ότι πετούν επίμονα γύρω από τα αφτιά μας δεν είναι τυχαίος. Το κεφάλι και ο λαιμός μας εκπέμπουν θερμότητα και διοξείδιο του άνθρακα με κάθε εκπνοή, δύο από τα βασικά «σήματα» που χρησιμοποιούν τα θηλυκά κουνούπια για να εντοπίσουν έναν πιθανό ξενιστή. Έτσι, όταν ένα κουνούπι πετά επίμονα γύρω από τα αφτιά μας ο στόχος του δεν είναι να μας κάνει… πόλεμο νεύρων με το επίμονο βουητό του, αλλά να εντοπίσει την ακριβή θέση του σώματός μας και το καταλληλότερο σημείο για να τραφεί.
Πώς θα κρατήσετε τα κουνούπια μακριά από τον σκύλο και την γάτα σας
Το ιδανικό καλοκαίρι δεν περιλαμβάνει μερικά από τα πιο ενοχλητικά πλάσματα του ζωικού βασιλείου, τα κουνούπια.
5. Τα κουνούπια πετούσαν στη Γη όταν υπήρχαν ακόμη δεινόσαυροι
Όσο ενοχλητικά κι αν μας φαίνονται σήμερα, τα κουνούπια αποτελούν έναν από τους αρχαιότερους κατοίκους του πλανήτη μας. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι εμφανίστηκαν για πρώτη φορά κατά την Κρητιδική περίοδο, πριν από σχεδόν 100 εκατομμύρια χρόνια, ενώ απολιθώματα που έχουν βρεθεί διατηρημένα σε κεχριμπάρι αποδεικνύουν ότι οι πρόγονοι αυτών των εντόμων συνυπήρχαν με τους δεινόσαυρους. Στο πέρασμα εκατομμυρίων ετών, τα ανθεκτικά κουνούπια κατάφεραν να επιβιώσουν από δραματικές αλλαγές στο κλίμα και το περιβάλλον, χάρη στην εκπληκτική προσαρμοστικότητά τους. Σήμερα, καταγράφονται περισσότερα από 3.500 είδη κουνουπιών, αν και μόνο ένα μικρό ποσοστό τους τσιμπά συστηματικά τον άνθρωπο.
Οι μεγάλοι κίνδυνοι πίσω από ένα μικρό έντομο
Παρά το μικροσκοπικό τους μέγεθος, τα κουνούπια θεωρούνται τα πιο θανατηφόρα ζώα για τον άνθρωπο παγκοσμίως. Όχι επειδή το τσίμπημά τους είναι επικίνδυνο από μόνο του, αλλά επειδή μπορούν να μεταδώσουν παθογόνους μικροοργανισμούς που προκαλούν σοβαρές ασθένειες. Κάθε χρόνο ευθύνονται για εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους, κυρίως εξαιτίας της ελονοσίας, ενώ μπορούν επίσης να μεταφέρουν τον Δάγκειο πυρετό, τον ιό Ζίκα, τον ιό του Δυτικού Νείλου και άλλες λοιμώξεις.
Τα κουνούπια δεν αποτελούν κίνδυνο μόνο για εμάς, αλλά και για τα κατοικίδιά μας. Το τσίμπημα μολυσμένου κουνουπιού μπορεί να μεταδώσει τη διροφιλαρίωση («σκουλήκι της καρδιάς), μια παρασιτική νόσο που προσβάλλει τους σκύλους και τις γάτες, προκαλώντας βλάβες στην καρδιά, τους πνεύμονες και τα αιμοφόρα αγγεία.
Σε ό,τι αφορά την προστασία των αγαπημένων μας πλασμάτων, η καλύτερη άμυνα είναι η πρόληψη. Οι κτηνίατροι συνιστούν τη χρήση εγκεκριμένων αντιπαρασιτικών σκευασμάτων ιδιαίτερα τους μήνες με αυξημένη παρουσία κουνουπιών ή και όλο τον χρόνο, όπου αυτό ενδείκνυται.
Παράλληλα, καλό είναι να αποφεύγονται οι βόλτες τις ώρες έντονης δραστηριότητας των κουνουπιών (σούρουπο και αυγή), να απομακρύνονται τα στάσιμα νερά από αυλές και μπαλκόνια και να χρησιμοποιούνται σίτες στους χώρους όπου ζουν τα ζώα. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται ώστε να μην εφαρμόζονται ποτέ σε γάτες και σκύλους εντομοαπωθητικά ή σκευάσματα που δεν είναι ειδικά εγκεκριμένα για το είδος τους, καθώς μπορεί να περιέχουν άκρως τοξικές ουσίες.
