Η εικόνα θυμίζει κλασική σκηνή πολέμου: δύο στρατιώτες σηκώνουν τα χέρια και παραδίδονται, ακολουθώντας προσεκτικά τις εντολές του αντιπάλου. Μόνο που, στη συγκεκριμένη περίπτωση, απέναντί τους δεν υπήρχαν Ουκρανοί πεζικάριοι, αλλά χερσαία ρομπότ και drones, τα οποία χειριζόταν από απόσταση ένας χειριστής, μακριά από τη γραμμή του μετώπου. Για την Ουκρανία, αυτή η σκηνή δεν αποτελεί απλώς ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Είναι η πιο καθαρή εικόνα του πώς αντιλαμβάνεται πλέον τον πόλεμο: λιγότεροι άνθρωποι στην πρώτη γραμμή, περισσότερες μηχανές στο πεδίο.
Ο Μικόλα Ζινκέβιτς, διοικητής ουκρανικής μονάδας ρομποτικών συστημάτων εδάφους της 3ης Ξεχωριστής Ταξιαρχίας Εφόδου, περιέγραψε στο CNN επιχείρηση του περασμένου καλοκαιριού, κατά την οποία, όπως είπε, εχθρική θέση καταλήφθηκε χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός και χωρίς να εμπλακεί πεζικό. Σύμφωνα με τον ίδιο, επρόκειτο για την πρώτη φορά που εχθρική θέση κυριεύθηκε και αιχμάλωτοι παραδόθηκαν αποκλειστικά σε χερσαία ρομπότ και drones. Η συγκεκριμένη εκτίμηση δεν είναι εύκολο να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα, αποτυπώνει όμως την υπερηφάνεια του Κιέβου για το τεχνολογικό του άλμα.
Από τότε, τέτοιου είδους αποστολές δεν αντιμετωπίζονται ως εξαίρεση, αλλά ως όλο και πιο συνηθισμένο εργαλείο μάχης. Εδώ και χρόνια ο ουρανός πάνω από το ουκρανικό μέτωπο είναι γεμάτος drones, γεγονός που έχει κάνει κάθε μετακίνηση πεζικού εξαιρετικά επικίνδυνη. Αυτή ακριβώς η εξέλιξη ώθησε τους Ουκρανούς να επενδύσουν περισσότερο στα χερσαία μη επανδρωμένα οχήματα, είτε τροχοφόρα είτε ερπυστριοφόρα, αλλά και σε άλλα ρομποτικά συστήματα που κινούνται στο έδαφος. Αρχικά χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για τη μεταφορά εφοδίων και τη διακομιδή τραυματιών. Πλέον, αναλαμβάνουν όλο και συχνότερα και επιθετικές αποστολές.
Για το Κίεβο, το πλεονέκτημα αυτών των συστημάτων είναι πολυεπίπεδο. Τα χερσαία drones είναι δυσκολότερο να εντοπιστούν και να αναχαιτιστούν σε σχέση με μεγάλα στρατιωτικά οχήματα, μπορούν να επιχειρούν υπό οποιεσδήποτε καιρικές συνθήκες, μεταφέρουν μεγαλύτερα φορτία από τα εναέρια drones, αντέχουν περισσότερο και έχουν σαφώς μεγαλύτερη αυτονομία. Στα τέλη του περασμένου έτους, το 3ο Σώμα Στρατού της Ουκρανίας είχε ανακοινώσει ότι ένα μόνο χερσαίο ρομπότ εξοπλισμένο με πολυβόλο κατάφερε να κρατήσει πίσω ρωσική προέλαση επί 45 ημέρες, χρειάζοντας μόνο στοιχειώδη συντήρηση και επαναφόρτιση μπαταρίας κάθε δύο ημέρες.
Η τεχνολογία αυτή δεν είναι για το Κίεβο πολυτέλεια, αλλά ανάγκη. «Πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν θα έχουμε ποτέ περισσότερο προσωπικό και δεν θα έχουμε ποτέ αριθμητικό πλεονέκτημα έναντι του εχθρού», λέει ο Ζινκέβιτς, αναφερόμενος στη σαφώς μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη της Ρωσίας. «Άρα πρέπει να αποκτήσουμε αυτό το πλεονέκτημα μέσω της τεχνολογίας». Ο ίδιος εξηγεί ότι ο φετινός στόχος είναι να αντικατασταθεί το ένα τρίτο του πεζικού από drones και ρομπότ.
Το εύρος της προσπάθειας περιέγραψε και ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, δηλώνοντας ότι μέσα στους τελευταίους τρεις μήνες drones και ρομπότ πραγματοποίησαν περισσότερες από 22.000 αποστολές. «Σώθηκαν ζωές περισσότερες από 22.000 φορές, όταν ένα ρομπότ μπήκε στις πιο επικίνδυνες περιοχές αντί για έναν πολεμιστή», ανέφερε, συνδέοντας ανοιχτά πλέον την τεχνολογική καινοτομία με τη διατήρηση του ανθρώπινου δυναμικού.
Αναλυτές σημειώνουν ότι η Ουκρανία έχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο εργαστήριο πολέμου με drones. Ο ειδικός στον χερσαίο πόλεμο Ρόμπερτ Τόλαστ, από το βρετανικό Royal United Services Institute, εκτιμά ότι οι τελευταίες ουκρανικές εξελίξεις θα πυροδοτήσουν σκληρή διεθνή συζήτηση για το αν τα ρομπότ είναι πράγματι το μέλλον του πολέμου. Παρατηρεί, πάντως, ότι τέτοια συστήματα δύσκολα θα μπορούν από μόνα τους να κρατήσουν έδαφος, παρομοιάζοντας την κατάσταση με χρήση αρμάτων μάχης χωρίς υποστήριξη πεζικού. Την ίδια ώρα, αναγνωρίζει πως ήδη σώζουν ζωές σε αποστολές διακομιδής τραυματιών, ανεφοδιασμού, εκκαθάρισης ναρκών και, όλο και περισσότερο, σε μάχιμες επιχειρήσεις.
Η ουκρανική ώθηση προς την τεχνολογική υπεροχή επιταχύνθηκε ακόμη περισσότερο μετά την ανάληψη του υπουργείου Άμυνας από τον Μιχαΐλο Φέντοροφ τον Ιανουάριο. Ο Φέντοροφ, που προηγουμένως είχε συνδέσει το όνομά του με τον ψηφιακό μετασχηματισμό της Ουκρανίας και την ανάπτυξη του προγράμματος drone warfare, έφερε μαζί του μια νέα λογική: περισσότερα δεδομένα, πιο επιθετική βιομηχανική κινητοποίηση, στενή συνεργασία με εκατοντάδες εταιρείες και μια νέα στρατηγική που, όπως την περιγράφει το υπουργείο, αποσκοπεί στο να «αναγκάσει τη Ρωσία σε ειρήνη».
Το σχέδιο αυτό στηρίζεται σε δύο πυλώνες: άμυνα και επίθεση. Από τη μία, η Ουκρανία θέλει να εντοπίζει σε πραγματικό χρόνο κάθε εναέρια απειλή και να αναχαιτίζει τουλάχιστον το 95% των πυραύλων και drones. Από την άλλη, φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια «ζώνη θανάτου» βάθους 15 έως 20 χιλιομέτρων κατά μήκος του μετώπου, όπου drones και ρομπότ θα επιχειρούν αδιάκοπα. Ήδη, σύμφωνα με το ουκρανικό υπουργείο Άμυνας, περίπου 1.000 πληρώματα συμμετέχουν σε αυτό το ενιαίο πρόγραμμα.
Για τους Ουκρανούς στρατιωτικούς, καθοριστική λέξη είναι πλέον η «κλιμάκωση». Ο Ζινκέβιτς επιμένει ότι στο πεδίο της μάχης δεν κρίνεται τόσο ποιος εφηύρε πρώτος μια τεχνολογία, αλλά ποιος μπορεί να την αναπτύξει μαζικά και να τη διατηρήσει σε βάθος χρόνου. Η Ρωσία, σημειώνει, βρίσκεται πίσω σε αυτή την κούρσα, όμως κάνει και εκείνη βήματα. Άρα η ουκρανική υπεροχή δεν θεωρείται μόνιμη, αλλά ένα προβάδισμα που πρέπει να ανανεώνεται διαρκώς.
Αυτό το προβάδισμα, σύμφωνα με αναλυτές του Institute for the Study of War, ήδη επηρεάζει το πεδίο. Η αμερικανική δεξαμενή σκέψης εκτιμά ότι η ουκρανική υπεροχή στα drones συμβάλλει στην επιβράδυνση των ρωσικών προελάσεων και στις πρόσφατες ουκρανικές αντεπιθέσεις. Χωρίς να έχει επιτευχθεί συντριπτική υπεροχή από καμία πλευρά, το Κίεβο φαίνεται να έχει ανακτήσει το πάνω χέρι χάρη ακριβώς σε αυτή τη μεσαίας εμβέλειας τεχνολογική εκστρατεία.
Η σημασία αυτής της εξέλιξης δεν εξαντλείται στην Ουκρανία. Η εμπειρία του μετώπου προσελκύει πλέον έντονο ενδιαφέρον και εκτός Ευρώπης, ειδικά στη Μέση Ανατολή, όπου χώρες που επένδυσαν τεράστια ποσά σε παραδοσιακές στρατιωτικές δυνατότητες βρέθηκαν ξαφνικά να χρησιμοποιούν πυραύλους αξίας εκατομμυρίων δολαρίων για να καταρρίψουν drones που κοστίζουν μερικές δεκάδες χιλιάδες. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ουκρανική τεχνογνωσία εμφανίζεται εξαιρετικά πολύτιμη: πώς αντιμετωπίζεις φθηνά drones με τρόπο οικονομικά βιώσιμο και στρατιωτικά αποδοτικό.
Ο ίδιος ο Ζελένσκι έχει κινηθεί διπλωματικά προς αυτή την κατεύθυνση, πραγματοποιώντας επαφές στη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, την Τουρκία και τη Συρία, προσφέροντας την εμπειρία της Ουκρανίας στα drones με αντάλλαγμα στήριξη. Η λογική είναι σαφής: το Κίεβο έχει πολύτιμη τεχνογνωσία, ενώ οι χώρες του Κόλπου διαθέτουν πόρους και, κυρίως, αμυντικά μέσα που η Ουκρανία χρειάζεται, όπως πύραυλοι αντιαεροπορικής άμυνας.
Το επόμενο μεγάλο στοίχημα είναι, αναπόφευκτα, η τεχνητή νοημοσύνη. Η Ουκρανία ήδη επιχειρεί να αναπτύξει και να εκπαιδεύσει ΑΙ μοντέλα για μη επανδρωμένα συστήματα με χρήση πραγματικών δεδομένων από το πεδίο της μάχης. Παρ’ όλα αυτά, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα χερσαία ρομπότ, υπάρχει ακόμη εμφανής επιφυλακτικότητα. Ο Ζινκέβιτς παραδέχεται ότι ορισμένες διαδικασίες μπορούν να αυτοματοποιηθούν, όμως δεν δείχνει πρόθυμος να αποδεχθεί πλήρως αυτόνομα οπλικά συστήματα στο μέτωπο. «Η τελική απόφαση πρέπει πάντα να λαμβάνεται από άνθρωπο», λέει. «Θα εμπιστευόσασταν όπλα στην τεχνητή νοημοσύνη; Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι θα ξεχωρίζει φίλο από εχθρό; Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι δεν θα υπάρξει δυσλειτουργία ή ότι κάτι δεν θα πάει στραβά;»
Κι όμως, ακόμη και με αυτές τις επιφυλάξεις, η αλλαγή είναι ήδη ιστορική. Ο ίδιος ο Ζινκέβιτς, πρώην πεζικάριος και διοικητής ομάδων εφόδου, δηλώνει εντυπωσιασμένος από το πόσο γρήγορα μεταμορφώθηκε ο πόλεμος μέσα σε τέσσερα χρόνια. «Αν άκουγα τον εαυτό μου να μιλά έτσι πίσω στο 2022, θα έλεγα ότι μιλά κάποιος τρελός… όλα αυτά ήταν επιστημονική φαντασία», παραδέχεται. Σήμερα, ωστόσο, στέκεται απολύτως απέναντι στην παλιά λογική του πολέμου ανθρώπων εναντίον ανθρώπων. «Η ανθρώπινη ζωή είναι ανεκτίμητη, ενώ τα ρομπότ δεν ματώνουν», λέει. Και ίσως σε αυτή τη φράση να συμπυκνώνεται ολόκληρη η νέα ουκρανική πολεμική φιλοσοφία: όσο η αριθμητική υπεροχή του αντιπάλου δεν μπορεί να ανατραπεί, το Κίεβο θα επιχειρεί να την υποκαταστήσει με κώδικα, αισθητήρες, τηλεχειρισμό και μηχανές.
